Home Constitutions Search
Document
Information Contact About Help

Poland



Wprowadzenie

Tom niniejszy jest owocem badań prowadzonych w ramach międzynarodowego projektu ‚ÄúNarodziny nowoczesnego konstytucjonalizmu 1776-1849‚ÄĚ [The Rise of Modern Constitutionalism / Die Anf√§nge des modernen Konstitutionalismus, 1776‚Äď1849], kierowanego przez prof. Horsta Dippel z Uniwersytetu w Kassel. Po wielu tomach reprezentujących dorobek konstytucyjny kraj√≥w europejskich oraz Ameryki P√≥łnocnej i Południowej, ukazuje się wydany w jednolitej redakcji zbi√≥r źr√≥deł polskiego prawa konstytucyjnego[1].

Wydawcy postawili przed sobą zadanie przygotowania zbioru możliwie wyczerpującego zagadnienie w granicach wskazanej cezury czasowej. Niewątpliwym walorem niniejszej pracy jest wykorzystanie jako podstawy autentycznych tekst√≥w konstytucji (polskich, francuskich, niemieckich), wraz z istniejącymi oficjalnymi tłumaczeniami[2], co podnosi jego użyteczność dla badacza obcojęzycznego. Jednocześnie wsp√≥lne dla całego cyklu reguły wydawnicze przesądziły o konieczności odejścia od polskich instrukcji wydawniczych, na rzecz maksymalnej wierności tekstowi oryginalnemu. Z reguły dokonywano jedynie korekty oczywistych błęd√≥w drukarskich, pozostawiając oryginalny, archaiczny tekst, niejednokrotnie ‚Äď w przypadku chociażby tekst√≥w francuskich ‚Äď zawierający błędy gramatyczne (spolonizowana czy zlatynizowana francuszczyzna).

Zbi√≥r stanowi obszerne zestawienie akt√≥w konstytucyjnych (konstytucji, statut√≥w organicznych, patent√≥w), obowiązujących u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej, a następnie na ziemiach polskich pod zaborami do 1848 r. Wsp√≥lne reguły wydawnicze cyklu zadecydowały także o umieszczeniu w zbiorze najważniejszych projekt√≥w konstytucyjnych, nie uwieńczonych sukcesem, w pierwszej mierze tekst√≥w projekt√≥w oficjalnych[3]. Wydawca podjął jednak decyzję o nieuwzględnianiu specyficznego dla polskich zagadnień ustrojowych we wskazanym okresie ustawodawstwa władz powstańczych (ustawodawstwo insurekcyjne czy Sejmu Rewolucyjnego [1831]). Pewne wątpliwości budzić może także nieobecność akt√≥w pochodzących z zaboru pruskiego. W tym przypadku nie można jednak wskazać partykularnych akt√≥w rangi konstytucyjnej, jak chociażby aktu, kt√≥ry formalnie przyznawałby Wielkiemu Księstwu Poznańskiemu (1815‚Äď1848/50) prawa narodowe, zagwarantowane w Acte G√©n√©ral kongresu wiedeńskiego[4]. W ostatecznym wyborze tekst√≥w, poprzedzonym dyskusjami między historykami a historykami prawa, dokonano ponadto pewnych koncesji na rzecz spoistości projektu, kt√≥rego jeden z element√≥w stanowi nasz wyb√≥r.

Edycje tekst√≥w zaopatrzone są w kr√≥tkie noty wydawnicze (dane dotyczące oficjalnej publikacji, ewentualnych tłumaczeń, jak i okresu obowiązywania). Podano także wybrane pozycje literatury, a piori zastrzec jednak należy, że bardzo wąski, autorski wyb√≥r stanowi jedynie zaproszenie do badań. Szeroką bibliografię przedmiotu znajdzie czytelnik przede wszystkim w zasadniczej dla badań nad historią polskiego konstytucjonalizmu pracy zbiorowej pod redakcją M. Kallasa: Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziej√≥w polskiego konstytucjonalizmu, Warszawa 1990, t. I[5]. Sporządzono ponadto ułatwiający orientację indeks rzeczowy.

Czas na kilka uwag szczeg√≥łowych. Wyb√≥r otwierają teksty jeszcze osiemnastowieczne, reprezentujące zar√≥wno dorobek konstytucjonalizmu z okresu państwa suwerennego (Konstytucja Trzeciego Maja [1791] i konstytucje grodzieńskie [1793][6]), jak i już zaborczego (projekt konstytucji galicyjskiej [1790]). Podstawą edycji Konstytucji majowej jest faksymile jednego z oryginalnych manuskrypt√≥w. Odnotowano także odchylenia w jednym z najwcześniejszych druk√≥w Drukarni Rządowej M. Gr√∂lla, przy czym niezwykle pomocne było krytyczne opracowanie J. Koweckiego[7]. Edycja projektu konstytucji galicyjskiej, zwanej Magna Charta, przygotowana została na podstawie wsp√≥łczesnego druku Kortuma (Jassy 1790), z uwagi na niemożność dotarcia do manuskryptu, zaś jej zmodyfikowanej wersji, tzw. Charty Leopoldiny, na podstawie manuskryptu przechowywanego w wiedeńskim Haus-, Hof-, und Staatsarchiv[8]. Dla edycji konstytucji grodzieńskich wykorzystano druk Konstytucji Grodzieńskich ‚Äď Praw Kardynalnych, w Zbiorze Praw, cz. II, w posiadaniu Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

W dalszej kolejności w tomie znalazły się teksty konstytucji niesuwerennych twor√≥w państwowych. W przypadku Zasad Konstytucji Kr√≥lestwa Polskiego [1815] wersja francuskojęzyczna przygotowana została na podstawie przedruku u J. Bojasińskiego (1902), z uwagi na wielkie trudności w dostępie do oryginalnego druku (wycofane zostały po wejściu w życie właściwej konstytucji[9]), wersja polska zaś w oparciu o oryginalny manuskrypt przechowywany w Archiwum Druckich ‚Äď Lubeckich w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. Edycję autentycznego tekstu francuskiego Konstytucji Księstwa Warszawskiego [1807] przygotowano na podstawie manuskryptu przechowywanego w Saskim Archiwum Państwowym w Dreźnie (S√§chsisches Staatsarchiv, Hauptsaatsarchiv Dresden), zaś edycję p√≥źniejszego tekstu polskiego - na podstawie druku w Dzienniku Praw Księstwa Warszawskiego, odnotowując r√≥żnice między pierwszym wydaniem w Gazecie Korespondenta Warszawskiego z 1807 r. a wydaniem oficjalnym. W przypadku akt√≥w konstytucyjnych obowiązujących na terenie zaboru rosyjskiego, ujęto w zbiorze Konstytucję Kr√≥lestwa Polskiego (Ustawa Konstytucyjna [1815]), Artykuł Dodatkowy [1825], Statut Organiczny [1832], w językach, w jakich opublikowane zostały w Dzienniku Praw Kr√≥lestwa Polskiego. Spośr√≥d ustawodawstwa dotyczącego Wolnego Miasta Krakowa zawarto w edycji niniejszej teksty I konstytucji [1815] wraz z Traktatem Dodatkowym, II konstytucji [1818] oraz III konstytucji [1833] wraz z Artykułami Przechodnimi i nowelizacjami, wykorzystując autentyczne wersje francuskie oraz oficjalne tłumaczenia polskie, w przypadku zaś tzw. konstytucji rozwiniętej [1818] - także tłumaczenie łacińskie[10]. W przypadku Galicji uwzględniono ponadto Patent Stanowy [1817], kt√≥rego autentyczne wersje: niemiecka i polska, r√≥wnolegle opublikowane zostały w Continuatio Edictorum et Mandatorum Universalium in Regnis Galiciae et Lodomeria (tzw. Pilleriana) oraz tekst Petycji Lwowskiej [1848], jako że w r√≥wnoległym tomie czeskim znalazł się tekst wsp√≥łczesnej Petycji Praskiej. Opublikowano cztery wersje językowe Petycji Lwowskiej (polską, niemiecką i dwie wersje ukraińskie: w √≥wczesnym języku ukraińskim, w cyrylicy oraz wersja w √≥wczesnym dialekcie ruskim]), na podstawie wsp√≥łczesnych druk√≥w ulotnych, odnalezionych w √Ėsterreichisches Staatsarchiv (Haus-, Hof- und Staatsarchiv). W przypadku tzw. rozwiniętej wersji petycji, odczytanej cesarzowi, zmuszeni byli wydawcy poprzestać na przedruku z pracy Karola Widmanna, poświęconego życiu Franciszka Smolki[11], ponieważ nie udało się odnaleźć ani w archiwach polskich, ani też w Hauf- Hof und Staatsarchiv manuskryptu lub oryginalnego druku rozszerzonej redakcji petycji.

Z uwagi na swą specyfikę zbi√≥r niniejszy stanowić może ważne pendant do istniejących zbior√≥w, w dużej mierze trudno już dziś dostępnych ‚Äď zar√≥wno częściowych, opracowanych według kryterium dzielnicowego czy też chronologicznego[12], jak i licznych całościowych zbior√≥w konstytucji państwa polskiego[13]. Wyr√≥żnia go z pewnością wierne podejście do język√≥w oficjalnej publikacji, jak i odnotowanie dostrzeżonych w literaturze r√≥żnic w tłumaczeniach, może zatem służyć pomocniczo r√≥wnież w badaniach historycznych prowadzonych przez filolog√≥w czy też obcojęzycznych historyk√≥w i historyk√≥w prawa.

W ostatnich słowach pragnie autorka złożyć szczeg√≥lne podziękowania na ręce Pana Prof. Horsta Dippla, kt√≥ry będąc prawdziwym spiritus movens całego gigantycznego przedsięwzięcia, dokonał pierwotnego wyboru źr√≥deł polskich i nieustannie czuwał nad właściwym przebiegiem badań, a następnie prac wydawniczych. Zbi√≥r nie powstałby jednakże bez wielkiego wkładu pracy i ogromnej wnikliwości niemieckiego edytora, Pani Miriam Leitner z Uniwersytetu w Kassel. Nieodzowne jest odnotowanie pomocy Pana Olega Subbotina przy edycji tekst√≥w w języku rosyjskim, oraz Pani Val√©rie Courtas przy edycji Magnae Cartae oraz Charty Leopoldiny. Serdecznie dziękuje także autorka Panu dr Andrzejowi Gulczyńskiemu z Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego Wydziału Prawa Uniwersytetu Adama Mickiewicza, kt√≥ry jest autorem zdjęć druku Konstytucji Grodzieńskich, wykorzystanych na stronie internetowej projektu.



[1] R√≥wnolegle powstał multimedialny program, umożliwiający wgląd do tekst√≥w konstytucji (faksymile pierwodruk√≥w lub nawet manuskrypt√≥w), poprzez witrynę internetową: http://www.modern-constitutions.de. Por. także uwagi wprowadzające H. Dippla.

[2] Odnotowano ponadto stwierdzone w tłumaczeniu odstępstwa od tekstu autentycznego (vide casus Ustawy Konstytucyjnej Kr√≥lestwa Polskiego [1815]).

[3] Naturalnie sformułowanie to pozostaje sporne chociażby w odniesieniu do Charty Leopoldiny (1790) czy Petycji Lwowskiej (1848), przy jednoczesnym wyeliminowaniu projektu konstytucji Wolnego Miasta Gdańska, przygotowanego przez G. Hufelanda [1808].

[4] Por. S. Salmonowicz. Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, wyd. 4, Warszawa 2004, s. 256, 293, 300‚Äď301; także: Resultate des Wiener Congresses in Bezug auf Polen, Neu-Ruppin und Gransee, 1831, passim.

[5] Autorami tej części są: Z. Szczątka, M. Kallas, E. Rosenkranz, J. Wąsicki, H. Izdebski, J. Goclon, T. Demidowicz i S. Kalembka.

[6] Należy w tym miejscu przypomnieć, iż pojęcie ‚Äěkonstytucja" w Rzeczypospolitej szlacheckiej oznaczało uchwałę sejmową, a nie ustawę zasadniczą państwa. Ma to szczeg√≥lne znaczenie przy konstytucjach grodzieńskich.

[7] Por. J. Kowecki, Konstytucja 3 Maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaci√≥ł Konstytucji, Warszawa 1981.

[8] Wiadomo, iż wiedeński oryginał to pełniejszy tekst, zaprezentowany cesarzowi austriackiemu we wrześniu 1790 r. Istnieje także wcześniejsza wersja, kt√≥rą określono mianem Magna Charta von Galizien (pod tym tytułem anonimowe wydawnictwo, Jassy 1790), dawniej przechowywana w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, obecnie prawdopodobnie w Akademii Nauk we Lwowie. Oba teksty sporządzono w języku francuskim. Polskiego tłumaczenia dokonali dopiero S. Grodziski i A. S. Gerhard: Projekt konstytucji dla Galicji z 1790 r. (‚ÄěCharta Leopoldina‚ÄĚ). Tekst i przekład, Warszawa ‚Äď Krak√≥w 1981.

[9] Por. H. Izdebski, Ustawa Konstytucyjna Królestwa Polskiego z 1815 r., [w:] M. Kallas (red.), Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, Warszawa 1990, t. 1., s. 191-192.

[10] Edycję akt√≥w konstytucyjnych Rzeczpospolitej Krakowskiej oparto z reguły na drukach w oficjalnym publikatorze Wolnego Miasta Krakowa. Należy pamiętać, iż tytuł publikatora na przestrzeni lat ulegał zmianom. Akty prawne publikowano w ‚ÄěDzienniku Rozporządzeń Rządowych Wolnego, Niepodległego i Ściśle Neutralnego Miasta Krakowa i Jego Okręgu, w 1823 r. przemianowanym na ‚ÄěDziennik Praw Rzeczypospolitej Krakowskiej‚ÄĚ, zaś w 1830 r. na ‚ÄěDziennik Praw Wolnego Miasta Krakowa‚ÄĚ. Por. W. Bartel, Ustr√≥j i prawo Wolnego Miasta Krakowa 1815‚Äď1846, Krak√≥w 1876, s. 113-114. Teksty Traktatu i I Konstytucji przygotowano na podstawie odrębnych druk√≥w z 1815 r., zaś III konstytucji na podstawie oryginalnego manuskryptu, przechowywanego w Archiwum Państwowym w Krakowie.

[11] Por. K. Widmann, Franciszek Smolka. Jego życie i zaw√≥d publiczny od roku 1810 do roku 1847, Lw√≥w 1884, s. 810-823. Dzieło Widmanna stanowi zazwyczaj podstawę dla dalszych przedruk√≥w Petycji Lwowskiej (tekst petycji spisany z papier√≥w Smolki, s. 139‚Äď142).

[12] Przykładowo: M. Handelsman, Konstytucje polskie 1791‚Äď1921, Warszawa 1922 i 1926; idem: Trzy konstytucye (1791, 1807, 1815), 1905, Warszawa ‚Äď Lw√≥w 1915; M. Radziwiłł, B. Winiarski, Kr√≥lestwo Polskie. Dokumenty historyczne dotyczące prawno-politycznego stosunku Kr√≥lestwa Polskiego, Warszawa ‚Äď Lublin ‚Äď Ł√≥dź 1915; J. Bieniarz√≥wna, Rzeczpospolita Krakowska (1815‚Äď1846). Wyb√≥r źr√≥deł, Wrocław 1951; S. Kieniewicz, Rok 1848 w Polsce. Wyb√≥r źr√≥deł, Wrocław 1948; M. Tyrowicz, Galicja od pierwszego rozbioru do wiosny lud√≥w 1772‚Äď1849. Wyb√≥r tekst√≥w źr√≥dłowych. Krak√≥w ‚Äď Wrocław 1956.

[13] Chociażby: M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1791‚Äď1982, Warszawa 1985; M. Borucki, Konstytucje polskie 1791‚Äď1997, Warszawa 2002.